سرخس سرزمین ساقیان زائران امام رضا(ع)

در آخرين سال هاي حکومت قاجار براي نخستين بار موضوع روان آب هاي مرزي از جمله رودخانه هاي «هريرود» و «اترک» مورد توجه مقامات ايران قرار گرفت. اين موضوع تا سال ۱۳۰۵ ادامه داشت تا اين که احداث سدي مشترک بر روي هريرود به تصويب مسئولان ايران و شوروي سابق رسيد اما به دلايل گوناگون از جمله فرازونشيب ها در روابط سياسي، اين موضوع مسکوت ماند تا اين که در سال ۱۳۵۴ يک شرکت ايراني مطالعات ابتدايي ساخت سد بر روي هريرود را آغاز کرد اما به نتيجه اي نرسيد. بعد از پيروزي انقلاب نيز هريرود که رودخانه اي فصلي و ۵ماه از سال داراي روان آب و سيلاب است همچنان بدون مانع از ايران مي گذشت. در سال ۱۳۷۳ «صفر مراد نياز اف» و «هاشمي رفسنجاني» روساي جمهور وقت ترکمنستان و ايران قرارداد ساخت سدي به نام «دوستي» را امضا کردند. ابتدا قرار بود هزينه ساخت اين سد به صورت پنجاه، پنجاه از سوي دو کشور پرداخته شود اما شرايط ترکمنستان پس از استقلال اجازه چنين کاري را نمي داد که اين موضوع خود مشکل مهمي را در راه ساخت سد به وجود آورد اما ايران هزينه هاي ساخت سد را به طور کامل متقبل شد تا ترکمن ها پس از سروسامان دادن به اوضاع خود بدهي خويش را بپردازند و يا اين که برابر اين بدهي به ايران از سهم خود از سددوستي آب بدهند.سرانجام در تاريخ ۲۳فروردين سال ۸۴ با حضور وزراي خارجه و نيروي دو کشور و هم زمان با گفت وگوي تلفني «سيدمحمد خاتمي» و «صفرمراد نيازاف» اين سد آبگيري شد. از آن جايي که يکي از اهداف مهم در ساخت سددوستي تامين آب شرب مشهد به عنوان کلان شهر مذهبي کشور است، عوامل متعددي از جمله کمبود اعتبارات و همچنين خشکسالي هاي پي در پي موجب شد که طرح انتقال آب سددوستي به مشهد عملياتي نشود تا اين که در آخرين روزهاي سال ۸۷ اعتبار اين طرح ملي تامين شد و در ۲۵ اسفندماه سرانجام آب سددوستي به مشهد رسيد.

سددوستي در ۷۵کيلومتري شهرستان سرخس در شمال شرق خراسان رضوي احداث شده است.اين سد از نوع خاکي با هسته رسي به ارتفاع ۷۸ متر و طول تاج ۶۵۰متر و با مخزني به گنجايش ۱۲۵۰ ميليون مترمکعب آب است.

با اين همه هزينه و تلاش دولت ها و گذشت سال ها پس از بهره برداري از سددوستي و رسيدن آب اين سد به مشهد در اسفند سال ۸۷ هم اکنون چه مقدار از آب اين سد وارد شبکه آب شرب مشهد شده است؟يک منبع آگاه در گفت وگو با گزارشگر ما مي گويد که آب سددوستي هم اکنون آب مناطق محدودي از مشهد از جمله زون(منطقه) حرم، سيدي و بخشي از منطقه کوهسنگي را تامين مي کند.

مهندس «شاه عالمي» معاون مهندسي و توسعه شرکت آب و فاضلاب مشهد در تاييد اين مطلب به گزارشگر ما مي گويد: اکنون به طور مشخص آب سددوستي بخشي از زون حرم مطهر را پوشش مي دهد و از مخزن H نيز منطقه سيدي از اين آب بهره مند شده است.وي علت برخورداري اندک مشهد از آب سددوستي را فرسوده بودن شبکه انتقال آب در سطح شهر ذکر کرده و مي گويد: پيش از اين آب ورودي به شبکه آبرساني مشهد از غرب مشهد و از سدهاي طرق، کارده و بعضي چاه ها صورت مي گرفته و در شرايطي که يک منبع جديد ورود آب (آب سددوستي) بايد از شرق شهر به شبکه تزريق شود بايد خطوط قديمي اصلاح و احياء مجدد شود که هم اکنون به طور شبانه روزي در حال احيا و اصلاح خطوط هستيم.وي اضافه مي کند: اگر مصرف آب مشهد را در سال ۲۳۰ميليون مترمکعب در نظر بگيريم، قادريم حدود نيمي از اين آب را از سددوستي تامين کنيم.وي مي گويد: همه تلاش ها براي اين است که در ثانيه ۶متر مکعب از آب سددوستي وارد شبکه آبرساني مشهد شود که در آن صورت سالانه ۱۵۰ميليون مترمکعب از آب سددوستي براي مصرف مردم وارد شبکه خواهد شد. هم اکنون حدود ۵/۲ مترمکعب آب در ثانيه وارد شبکه آب شهري مي شود و رسيدن به ميزان مورد نظر يعني ۶مترمکعب در ثانيه نيازمند تامين اعتبار است که اميد مي رود سال آينده اين مهم عملي شود.وي متذکر مي شود: اما اگر بخواهيم کل شهر مشهد از آب سددوستي بهره مند شود و ظرفيت ورود آب به شبکه به سقف ۶مترمکعب در ثانيه برسد نياز به ۲۵۰ کيلومتر خطوط لوله فرعي داريم که اين ها خطوط توزيع آب هستند که اگر اعتبارات مورد نياز به موقع اختصاص يابد مي توان آن را طي سال جاري و سال آينده اجرايي کرد.

اما سوالات ديگري نيز در مورد سددوستي، آب و مسائل پيراموني آن همچنان مطرح است که در مواردي بي پاسخ مانده اند. برخي موضوعات مختص خود سددوستي، پايداري آن، ميزان بهره برداري مشترک ايران و ترکمنستان، اقتصادي بودن انتقال آب به مشهد، تعداد چاه هايي که به واسطه آب سددوستي از مدار خارج شده يا مي شوند، بهداشت آب و نهايتا سوال مهم ساخت سدهايي از سوي افغانستان بر روي هريرود است . پاسخ به اين سوال ها را از مسئولان وزارت نيرو، سازمان آب منطقه اي خراسان رضوي، نمايندگان مجلس و کارشناسان جويا شديم که وزارت نيرو پس از ۲هفته پي گيري و ارجاع سوالاتمان به رده هاي مختلف، و حتي حذف برخي سوال ها نهايتا پاسخي به هيچ يک از آن ها نداد. سازمان آب منطقه اي خراسان نيز به سوالات ما به طور گزينشي و کتبي و سطحي پاسخ داد و از مصاحبه طفره رفت.

ولي يک منبع آگاه که مي خواهد نامش ذکر نشود در مورد راندمان آب سددوستي به گزارشگر ما مي گويد: سددوستي به دليل خشکسالي هاي پي در پي ۷سال خشک بود و نمي شود گفت که اين سد از راندمان خوبي برخوردار بوده است يا خير، اما طي همين دو سالي که سد آبگيري شده است، معلوم شد که چون منشاء آب سددوستي سيلاب هاي وحشي است ميزان رسوب گيري آن بسيار زياد است. به گونه اي که طبق پيش بيني بعضي کارشناسان اگر اين روند ادامه پيدا کند، عمر سددوستي به ۱۰سال هم نخواهد رسيد. اين منبع با ذکر اين که براي ساخت سد ۱۰۰۰ميليارد تومان هزينه شده است اضافه مي کند: تامين اين مبلغ موجب شده است که ساير طرح هاي سازمان آب مشهد تعطيل يا به کندي اجرا شود به نحوي که قرار بود طرح مهمي راجع به آلودگي آب مشهد با هزينه ۱۰ميليون تومان و زير نظر سازمان بهداشت جهاني اجرا شود، اما مبلغ پيش پرداخت اين قرارداد فقط ۲ميليون تومان بود و از ابتداي سال تاکنون اين مبلغ تامين نشده است.

وي ادعا مي کند: طبق برخي آزمايش ها آب سددوستي حاوي جيوه و آرسنيک است که هر دو ماده سرطان زاست، اين درحالي است که کسي به تحقيقات کارشناسان دراين زمينه اعتنايي نمي کند و همگان بر سالم بودن آب تاکيد مي ورزند.

وي همچنين در مورد بدهي ترکمنستان از بابت ساخت سد هم مي گويد: تا پايان سال گذشته ترکمنستان پولي بابت سهم خود در اين مورد نداده بود.اين منبع مطلع همچنين به موضوع مهم ديگر يعني ساخت سد توسط افغانستان بر روي «هريرود» اشاره کرده و مي گويد: اين کشور قصد احداث ۳سد بر روي هريرود را دارد که کار احداث ۲سد در حال مطالعه است و سد ديگري به نام «سلما» قرار است تا پايان امسال به بهره برداري برسد، نام يکي از سدها نيز «جلوار» است. اين سدها روي سرشاخه هاي «هريرود» احداث مي شوند و «سلما» سدي برق آبي است و در انتهاي هريرود در حال ساخت است. اين سد آب سرريز دو سد ديگر رادر خود جاي خواهد داد؛ بنابراين اگر چنين شود جلوي بخش اعظم آب هريرود را مي گيرد و فقط سرريز احتمالي آن به سددوستي خواهد رسيد و در مجموع اگر اين ۳سد احداث شوند هيچ آبي به سددوستي نخواهد رسيد.

درهمين زمينه بي بي سي گزارش داد که سد سلما با هزينه ۷۰ ميليون دلاري هند از محل کمک هاي هند براي بازسازي افغان و توسط مهندسين هندي درحال ساخت است. خبرگزاري «صداي افغان» (آوا) هم گفت که بيش از ده ها ميليون دلار از سوي آمريکا نيز براي ساخت اين طرح عام المنفعه اختصاص داده شده است، مشکلات امنيتي ساخت سد سلما درحالي از سوي بعضي محافل افغاني مطرح مي شود که بي بي سي از قول «اسماعيل خان» وزير انرژي افغانستان گزارش داد که مشکلات فني عامل اصلي کندي اجراي اين پروژه است، «اسماعيل خان» و سفير هند در کابل طي بازديدي از محل اجراي سد سلما، از بهره برداري آن تا پايان سال ۲۰۰۹ سخن گفتند.مقامات افغاني مي گويند که ظرفيت سد سلما ۵۰۰ ميليون متر مکعب آب است که از آن به منظور آبياري هفتاد هزار هکتار زمين کشاورزي استفاده خواهدشد.

مانور خبرگزاري ها و مقامات افغان برروي سد سلما درحالي ادامه دارد که مسئولان ما دراين زمينه حاضر به تاييد يا تکذيب شايعات نبودند. يکي از مهندسان مشاور طرح سد دوستي که با اکراه دراين زمينه سخن مي گويد و خواستار آن مي شود که نامي از وي برده نشود اظهار مي دارد: درباره سد دوستي يک سري مسائل وجود دارد که نبايد پيرامون آن صحبت کرد، که يکي از آن ها همين بحث افغانستان است. با اين حال وي درباره ساخت سد از سوي افغانستان بر روي هريرود مي گويد: دراين مورد جاي هيچ گونه نگراني نيست. اکنون آن ها درحال ساخت يک بند هستند که آن هم در ارزيابي هاي طرح پيش بيني شده است و تا ساخته شود زمان زيادي مي برد. مسائل ديگري مانند سازه سد نيز از سوالاتي بود که وي پاسخ مي دهد: دراين مورد نيز جاي هيچ  نگراني نيست، سد امسال سرريز کرده است و مشکلي پيش نيامده است. اين مهندس مشاور طرح سد دوستي درباره برخي اظهارات درمورد رسوب گيري سد نيز آن ها را شايعه مي خواند و مي گويد: اين پروژه اقتصادي است و بر مبناي تحليل هاي اقتصادي بنا شده است و سد دوستي حداقل براي ۵۰ سال آينده جواب گوست و مشکلي پيدا نخواهدکرد.

مسئولان سازمان  آب منطقه اي خراسان رضوي نيز درپاسخ گزينشي به سوالات ما که به تحريريه خراسان فکس شده است درمورد سازه سد مي گويند: طبق نمايش کليه دستگاه ها و ابزار دقيق نصب شده در سد، حرکات و رفتار سد عادي و بدون خطر است. همچنين براي حجم آب سد دوستي تا تاريخ ۲۰/۴/۸۸ حدود ۱۱۱۷ ميليون متر مکعب بوده است که حدود ۱۹ متر مکعب در ثانيه براي مصارف دو کشور رهاسازي مي شود. بهره برداري از آن از ابتداي سال ۱۳۸۴ آغاز شده  و سهم  آب دوکشور از اين سد به ميزان مساوي است و به صورت حجمي تسويه مي شود. همچنين براي کنترل حجم برداشت شده، هر روز ميزان آب برداشتي توسط دوطرف صورت جلسه مي شود! تنظيم صورت جلسه ماهانه نيز توسط مقامات بالاتر درپايان هر ماه ميلادي صورت مي گيرد. سوال بعدي که سازمان آب به آن پاسخ داده است، تعداد ايستگاه هاي پمپاژ آب و همچنين دلايل صرفه اقتصادي انتقال آب سد به مشهد است. به تصريح اين سازمان تعداد ايستگاه هاي پمپاژ ۵ واحد است که مجموعا حدود ۹۵۰ متر مکعب آب را پمپاژ مي کند و به شهر انتقال مي دهد. درباره اقتصادي بودن انتقال آب نيز آمده است: تامين آب شهر مشهد باتوجه به بيلان منفي دشت، از محل دشت مشهد مقدور نبود. به همين دليل انتقال آب از خارج مرز، يک امر اجتناب ناپذير به شمار مي رود. بنابراين باتوجه به ضرورت تامين آب شرب مردم مشهد و ميليون ها زائر امام رضا (ع) توجيهات اقتصادي مورد توجه نبوده است. اما سوال بعدي اين بود که آيا آب سد دوستي در شرايط فعلي کفاف تامين آب شرب مشهد را خواهد کرد و تعداد چاه هايي که به دنبال بهره برداري آب سد دوستي از مدار خارج شده اند چقدر است؟ پاسخ اين بود که آب سد دوستي مي تواند درحدود ۷۰ درصد از نياز آب شهر مشهد را درحال حاضر مرتفع کند؛ چون مصرف آب اين شهر درهر سال حدود ۲۲۰ ميليون متر مکعب است که سد دوستي قادر به تامين ۱۵۰ ميليون متر مکعب از آن درسال است و درسال ۱۴۰۰ نياز شهر حدود ۳۰۰ميليون متر مکعب خواهدبود که ۵۰ درصد آن ازطريق سد دوستي تامين مي شود.

مهندس «اسکويي» مدير روابط عمومي شرکت ملي منابع آب ايران نيز دراين باره به ما مي گويد: درمورد سدهاي مرزي چون بحث حاکميتي در آن مطرح است، مسئولان علاقه اي به اطلاع رساني درمورد آن ها ندارند و صحبتي نيز نمي کنند. چون هرگونه اطلاع رساني و حرفي ممکن است همسايه ها را حساس کند. به همين دليل اگر من، جاي شما بودم به موضوع هريرود و ساخت سد از سوي افغانستان بر روي اين رودخانه نمي پرداختم.

براي بررسي بيشتر موضوع به سراغ برخي نمايندگان مجلس مي رويم «حميدرضا پشنگ» منشي اول کميسيون عمران و نماينده خاش درزمينه ساخت سد از سوي افغان ها مي گويد: برخي اطلاعات غير مستند و شنيده ها اظهارات شما را درمورد ساخت سد از سوي افغان ها تاييد مي کند و ظاهرا بنا دارند در آينده سه سد بر روي هريرود احداث کنند. وي اضافه مي کند: اگر نيروهاي آمريکايي در افغانستان ماندگار شوند، ممکن است ساخت اين سدها جنبه عملياتي بگيرد؛ چون آمريکايي ها تمايل دارند با ادعاي خدمت به مردم افغانستان براي ما تنگناهايي را ايجاد کنند.

«محمدعلي رضايي» نماينده تربت حيدريه و عضو ديگر کميسيون عمران مجلس هم مي گويد: آن چه مي دانم اين است که ما از همين آب سهميه مان از سددوستي نيز نتوانستيم به درستي بهره برداري و حجم قابل توجهي آب وارد شبکه آب شهري مشهد کنيم؛ چون ظرفيت پمپاژ آب و تصفيه آن را به درستي اجرا نکرديم. رينگ توزيع آب شهر مشهد هم فرسوده است که بايد ترميم شود و مشکلاتي دراين زمينه وجود دارد.

«رضايي» اضافه مي کند: براي بهره برداري از آب سد دوستي و توزيع آن در شبکه آب شهر مشهد به مجمع نمايندگان خراسان، رياست جمهوري و وزير نيرو نامه نوشتم و درجلسه اي با حضور معاون وزير نيرو اين سوال را مطرح کردم که چرا ما قادر به استفاده بهينه از سهميه آب از سد دوستي نيستيم! دراين جلسه بحث کمبود اعتبارات را مطرح کردند که پيشنهاد داديم هزينه اي که صرف کشيدن آب از چاه ها مي شود را براي انتقال آب سد دوستي و جريان آن در شبکه توزيع شهر مشهد اختصاص دهيم که اين پيشنهاد مورد استقبال معاون وزير نيرو قرار گرفت. اين نشان مي دهد که وزارت نيرو آمادگي خوبي براي حل اين مشکل دارد اما گويا کمبود اعتبار مانع از آن است.وي درمورد برخي ادعاها درمورد آلودگي آب سد دوستي مي گويد: باتوجه به اطلاعاتي که دارم فکر نمي کنم مشکل خاصي وجود داشته باشد.

«حسين نژاد» نماينده شيروان نيز مي گويد: موقعيت احداث سد دوستي حساب شده است و نبايد روي برخي اظهارات حاشيه اي حساب باز کرد.همچنين براي سلامت آب سددوستي تصفيه خانه قوي و مناسبي تاسيس شده است و تا موقعي که آب به ضريب بالاي سلامت و بهداشت نرسد هرگز وارد شبکه آب شهري نمي شود.

اما درگذشته اظهاراتي درباره پيامدهاي ساخت سد از سوي افغانستان از سوي مسئولان سابق وزارت نيرو بيان شده است.

«رضا اردکانيان» معاون وزير نيرو در دولت هشتم درجمع خبرنگاران به اين پرسش پاسخ داده  و گفته بود: اگر افغانستان سدي بر روي رودخانه هريرود احداث کند حق آبه ايران و ترکمنستان محفوظ خواهد ماند و کنوانسيون هاي بين المللي ناظر اين مسئله هستند.مهندس فتاح وزير نيرو نيز درهمين زمينه بر ضرورت ثبت اسناد احداث سد دوستي در مجامع بين المللي و کنوانسيون هاي آب هاي مرزي تاکيد کرد و گفت: باتوجه به اين که اقدامات اجرايي و تفاهم  نامه هاي سد دوستي به صورت بين المللي مي باشد، ضروري است براي ثبت جهاني اين سد پي گيري هاي لازم انجام شود.وي درباره نظر کشور افغانستان درمورد آب هريرود نيز گفت: تاکنون مذاکراتي با مقامات اين کشور صورت گرفته و در مذاکرات بعدي نيز مسائل مورد بررسي قرار خواهدگرفت.درمورد بدهي هاي ترکمنستان بابت هزينه ساخت سد دوستي به ايران نيز سوال هاي ما بي پاسخ ماند. ولي طبق گزارش ها ترکمنستان از اين بابت ۱۷۰ ميليون دلار به ايران بدهکار است که طبق اظهارات منابعي در وزارت نيرو يا توانايي بازپرداخت آن را ندارد و يا اين که مايل نيست چنين کاري انجام دهد.